เอกสารโบราณ หมายถึง หลักที่เป็นภาษาและตัวหนังสือที่มีอายุมากกว่า ๑๐๐ ปี ซึ่งสำเร็จด้วยหัตถกรรมของบรรพชน ได้แก่เอกสารประเภท หนังสือตัวเขียน ตัวชุบ ตัวจารและตัวจารึก เอกสารเหล่านี้เหมือนกระจกเงา ที่ส่องสะท้อนให้เห็นอารยธรรม วัฒนธรรม จริยธรรม มนุษยธรรม และคุณธรรม ของบรรพชนได้เป็นอย่างดี ในที่นี้จะกล่าวถึงเฉพาะหัวข้อ เอกสารโบราณประเภทศิลาจารึกเท่านั้น เพราะนักศึกษาได้เรียนรู้เอกสารโบราณประเภทอื่น ๆ มาแล้ว

ศิลาจารึก คือ เอกสารประเภทที่มีรูปอักษรเป็นร่องรอยลึกลงในเนื้อวัตถุต่าง ๆ ซึ่งสำเร็จด้วยกรรมวิธีจารึก เรียกว่า ศิลาจารึก เช่น รูปอักษรที่ปรากฎบนแผ่นศิลา รูปอักษรที่ปรากฎบนแผ่นไม้ เรียกว่า จารึกบนแผ่นไม้ รูปอักษรที่ปรากฎบนแผ่นโลหะ ซึ่งมีลักษณะสี่เหลี่ยมคล้ายใบลาน เช่น แผ่นทอง แผ่นเงิน แผ่นนาค เรียกว่า จารึกลานทอง จารึกลานทองแดง จารึกลานเงิน และจารึกลานนาค เป็นต้น

ความสำคัญของจารึก คนสมัยโบราณจะจารึกอักษรไว้บนวัตถุเนื้อแข็ง มีสภาพคงทนถาวรมีอายุการใช้งานได้นาน เช่นผนังถ้ำ แผ่นศิลา แผ่นดินเผา แผ่นไม้ และแผ่นโลหะอื่น ๆ ด้วยวัตถุที่แหลมคม ซึ่งเรียกว่า เหล็กจาร อักษรที่จารึกจะเป็นข้อความที่บ่งบอกให้ทราบถึงวัตถุประสงค์ของผู้ทำจารึก หรือประกาศเรื่องราวของเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในขณะนั้น ให้ผู้อื่นทราบถึงวัตถุประสงค์ของผู้ทำจารึก หรือประกาศเรื่องราวของเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในขณะนั้น ให้ผู้อื่นทราบ โดยไม่มีเจตนาที่บันทึกไว้เพื่ออ่านเอง ฉะนั้น จารึกจึงเป็นหลักฐานทางเอกสารที่สำคัญ ที่สะท้อนให้ประชาชนในปัจจุบัน ได้เห็นภาพทางสังคมของบรรพชนแต่ละท้องถิ่นในอดีต แต่ละยุคสมัยได้เป็นอย่างดี ภาพที่สะท้อนออกมาจากข้อความของศิลาจารึกมีทั้งด้านประวัติศาสตร์ ลัทธิความเชื่อทางศาสนา ศิลปวัฒนธรรม อารยธรรม และธรรมเนียมประเพณีการดำรงชีวิตในสังคมเป็นต้น ซึ่งได้กลายเป็นมรดกตกทอดและพัฒนามาจนถึงสังคมปัจจุบัน

อักษรที่ใช้จารึก เอกสารประเภทศิลาจารึก ที่พบในประเทศไทยมีรูปแบบอักษรต่าง ๆ ตามอิทธิพลวัฒนธรรมที่หลั่งไหลเข้ามาสู่ดินแดนบริเวณแถบนี้ในอดีต หรือที่เรียกว่า ดินแดนของประเทศไทย ในปัจจุบัน เมื่อแบ่งเป็นกลุ่มประเภทอักษรตามยุคสมัยแล้ว จะได้ดังนี้
๑. อักษรปัลลวะ
๑๑. อักษรธรรมอีสาน ๒๐. อักษรเฉียงพราหมณ์
๒.อักษรหลังปัลวะ 
๑๒. อักษรไทยอีสาน ๒๑. อักษรอริยกะ
๓. อักษรมอญโบราณ ๑๓. อักษรไทยใหญ่ ๒๒. อักษรทมิฬ
๔. อักษรขอมโบราณ
๑๔. อักษรไทยย่อ ๒๓. อักษรจีน 
๕. อักษรขอม
๑๕. อักษรขอมย่อ ๒๔. อักษรยาวี 
๖ .อักษรมอญ
๑๖. อักษรพม่า ๒๕. อักษรสิงหฬ  
๗.อักษรไทยสุโขทัย ๑๗. อักษรพม่าย่อ ๒๖. อักษรเทวนาครี  
๘. อักษรธรรมล้านนา ๑๘. อักษรเฉียงขอม ๒๗. อักษรบาหลีโบราณ
๙. อักษรไทยล้านนา ๑๙. อักษรเฉียงคฤนถ์ ๒๘. รูปอักษรอื่น ๆ 

๑๐. อักษรไทยอยุธยา

   
อักษรศิลาจารึกที่พบในประเทศไทย เฉพาะที่สำคัญซึ่งมีอายุเก่าแก่ตามยุคสมัยที่พัฒนามาโดยลำดับ คือ
๑. อักษรปัลลวะ จากศิลาจารึกบ้านวังไผ่ เพชรบูรณ์ พ.ศ. ๑๐๙๓ อักษรปัลลวะ จากศิลาจารึกปราสาทเขาน้อย ปราจีนบุรี พ.ศ. ๑๑๘๐
๒. อักษรหลังปัลลวะ จากจารึกเนินสระบัว ปราจีนบุรี พ.ศ. ๑๓๐๔
๓. อักษรมอญโบราณ จากจารึกเสาแปดเหลี่ยม ประมาณต้นพุทธศตวรรษที่ ๑๔
๔ อักษรขอมโบราณ จากศิลาจารึกปราสาทตาเมือนธม พ.ศ. ๑๔๒๑
๕. อักษรไทยสุโขทัย จากจารึกพ่อขุนรามคำแหง พ.ศ. ๑๙๑๗
๖. อักษรไทยสมัยอยุธยา จากจารึกแผ่นดินดีบุก พ.ศ. ๑๙๑๗
๗. อักษรธรรมล้านนา จากจารึกลานทองคำ พ.ศ. ๑๙๑๙
๘. อักษรธรรมล้านนา จากจารึกลำพูน พ.ศ. ๑๙๕๔

๙. อักษรไทยอีสาน จากจารึกหนองคาย ๑ พ.ศ. ๒๐๑๕
อ้างอิง หอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร
 
จารึกเสมา วัดมหาผล
บ้านท่าขอนยาง ต.ท่าขอนยาง อ.กันทรวิชัย จ.มหาสารคาม

ปริวรรตโดย สมัย วรรณอุดร
 
       

คำอ่านปัจจุบัน

บรรทัดที่ ๑     จุลศักราชได้ ๑๒๒๒ ตัว ปีวอก โทศกเดือน

บรรทัดที่ ๒      ๗ ขึ้น ๑๕ ค่ำ วัน ๑ ภายในมีหัวครูหลักคำ

บรรทัดที่ ๓      แลคณะสงฆ์ทั้งปวง ภายนอกมีพระสุวรรณภักดี

บรรทัดที่ ๔      เจ้าเมือง อุปฮาด ราชวงศ์ ราชบุตร ท้าว

บรรทัดที่ ๕      เพี้ย กมมะการ(กรรมการ)ทั้งปวง มีเจตนาศรัทธาพร้อมกันสร้าง

บรรทัดที่ ๖       พัทธสีมาลูกนี้ไว้กับศาสนาพระพุทธเจ้า ตราบต่อ

บรรทัดที่ ๗      เท่า ๕๐๐๐ พระวัสสา นิพพานะปัจจะโย โห

บรรทัดที่ ๘      ตุ สา.............................................

บรรทัดที่ ๙      .....................................................

 

 

จารึกฐานพระพุทธรูปวัดมหาผล
บ้านท่าขอนยาง ต.ท่าขอนยาง อ.กันทรวิชัย จ.มหาสารคาม
ปริวรรตโดย สมัย วรรณอุดร
      

คำอ่านปัจจุบัน

บรรทัดที่ ๑ จุลศักราชได้ ๒๓๒๕(*)ตัว ปีกุน เบญจ

บรรทัดที่ ๒ ศก พระสุวรรณภักดีเจ้าเมืองท่าขอนยางมีศรัทธา

บรรทัดที่ ๓ สร้างพุทธรูปหินองค์นี้ไว้กับศาสนาตราบต่อเท่า

บรรทัดที่ ๔ ๕ พันพระวัสสา นิพพานะปัจจะโย โหตุ

(*) น่าจะเป็น จุลศักราช ๑๒๒๕ (พ.ศ. ๒๔๐๖) ปีกุน เพราะใกล้เคียงกับปีที่สร้างอุโบสถ คือจุลศักราช ๑๒๒๒ (พ.ศ. ๒๔๐๓) ปีวอก

 
 

โครงการอนุรักษ์ใบลานในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม  
อ.กันทรวิชัย จ.มหาสารคาม ๔๔๑๕๐  โทร. ๐๔๓-๗๕๔๓๒๑-๔๐ ต่อ ๒๐๑๘, ๒๐๒๑
เพื่อความสวยงามของจอภาพควรใช้ text size : medium ความละเอียดของจอภาพ ๘๐๐ x ๖๐๐ 
ส่งข้อแนะนำ หรือข้อคิดเห็น ได้ที่ : Webmaster