การเตรียมใบลานเพื่อการจาร


               มีนักวิชาการ นิสิต นักศึกษาและผู้สนใจหลายท่าน
ให้ความสนใจเกี่ยวกับกรรมวิธีการนำ
ใบลานมาจัดทำเป็นแผ่นเพื่อจารตัวอักษรต่างๆ ว่ามีขั้นตอนอย่างไร โครงการอนุรักษ์คัมภีร์ใบลาน
ภาคตะวันออกเฉียงเหนือจังหวัดมหาสารคาม ได้มอบให้ข้าพเจ้า พนักงานปฏิบัติการประจำโครงการ
สืบค้นข้อมูลจากผู้รู้และนักวิชาการที่ได้เขียนไว้ จึงขอเสนอข้อมูลดังกล่าวแก่ ผู้สนใจ ซึ่งลักษณะการ
เตรียมใบลานเพื่อจาร อาจแตกต่างกันไปตามภาคต่างๆ ในที่นี้ขอเสนอการทำใบลานที่เป็นแนวปฏิบัติ
ส่วนใหญ่ที่นิยมทำกันดังนี้

การคัดเลือกใบลาน
                ในการเลือกใบลานที่จะมาใช้สำหรับการจารหนังสือนั้น จะต้องเลือกใบลานที่ไม่แก่เกินไป
และก็ไม่อ่อนเกินไป หากแก่เกินไปก็จะไม่เหนียวและไม่คงทน ถ้าอ่อนเกินไปเนื้อเยื่อภายในใบลานยัง
ไม่เจริญเต็มที่เนื้อใบลานก็จะอ่อนไม่หนาและต้นลานนั้นจะต้องโตเต็มที่แล้วโดยมีอายุเฉลี่ยประมาณ
๒๐ - ๔๐ ปี ถ้าต้นลานออกดอกออกลูกแล้วต้นลานนั้นก็จะตายและในการตัดใบลานนั้นโดยประมาณ
ในปีหนึ่งๆจะตัดใบลานมากกว่า ๒๐ ใบไม่ได้เพราะเป็นเคล็ดในการตัดใบลานเพื่อนำไปใช้สำหรับการจารคัมภีร์ แต่ถ้าจะนำไปใช้ประโยชน์อย่างอื่นจะไม่พิถีพิถันเหมือนอย่างนี้ หรือการเดินทางไปหาลานในป่าแต่ละครั้ง บางทีจะต้องเข้าไปในป่าลึกจึงจะได้ใบลานที่มีคุณภาพ ผู้เดินทางจะต้องทำพิธีบวงสรวงเจ้าป่าเจ้าเขาก่อนออกเดินทางเช่นเดียวกับการออกคล้องช้าง เพราะเป็นการเสี่ยงโชคเสี่ยงภัย คราวใดที่โชคไม่ดีก็จะเจอแต่ใบลาน ที่ไม่ได้ขนาดตามต้องการอาจแก่หรืออ่อนเกินไป คราวใดที่โชคดีก็จะได้ใบลานตามขนาดที่ต้องการ

  การฉีกใบลาน
                 เมื่อตัดใบลานมาได้ตามต้องการแล้วก็จะนำใบลานมาฉีกจากก้านใบออกเป็นแผ่นๆ โดยใช้มีดเลาะออกจากก้านใบแล้วตัดส่วนที่เรียวหรือส่วนปลายออก (จะได้ใบลานยาวประมาณ ๕๐–๗๕ เซนติเมตร) เสร็จแล้วจึงนำใบลานมาซ้อนกันประมาณ ๖-๗ ใบ แล้วเจาะรูตรงปลายใบลานทุกใบแล้วม้วนใบลานนั้นให้กลมเป็นก้อนๆ โดยใช้ตอกร้อยรูที่เจาะไว้ เมื่อครบแล้วก็ดึงตอกนั้นรัดให้แน่นเพื่อนำไปต้มต่อไป

การต้มใบลาน
               ในการต้มใบลานนั้นจะใช้กะทะต้มโดยใส่น้ำพอท่วมใบลาน และทุบมะขามดิบลงไปด้วย
เพื่อจะช่วยกัดสีของใบลานให้ขาวขึ้นจะใช้เวลาในการต้มค่อนวันหรือเต็มวันโดยใช้ไฟในการต้มแรง
พอปานกลางและต้องคอยเติมน้ำให้ท่วมใบลานอยู่เสมอ หลังจากต้มเสร็จแล้วก็ปล่อยให้เย็น วันรุ่งขึ้นจึงนำใบลานไปคลี่ล้างให้สะอาดแล้วนำไปตากแดดให้แห้ง เมื่อใบลานแห้งได้ที่แล้วก็จะบิดงอและเป็นสีขาวเผือด เมื่อใบลานแห้งสนิทดีแล้วก็นำใบลานมาม้วนโดยม้วนกลับกันกับตอนที่ม้วนเมื่อตอนต้มต่อจากนั้นจึงเก็บใบลานที่ม้วนเป็นก้อนนั้นไว้ประมาณ ๒-๓ วัน พอใบลานคืนตัวจึงคลี่ออกเพื่อนำเข้าไม้ประกับต่อไป

  การนำใบลานเข้าไม้ประกับ
             เมื่อใบลานที่ม้วนคลายตัวเป็นแผ่นเรียบร้อยแล้ว ก็จะนำมาเรียงในไม้ประกับ โดยขนาดไม้ประกับที่ใช้โดยทั่วไปโดยเฉลี่ยคือ ยาวประมาณ ๕๐ - ๗๕ เซนติเมตร กว้างประมาณ ๕-๘ เซนติเมตร ส่วนจำนวนลานนั้นไม่จำกัด โดยลานที่มัดรวมกันเป็นห่อใหญ่ๆ ห่อหนึ่งเรียกว่า ซองหนึ่ง ซึ่งมีจำนวนลานประมาณ ๒,๐๐๐ ใบ คนไทยโบราณจึงได้จัดลำดับมาตราใบลานไว้ดังนี้

          ใบลาน ๒ ใบ เท่ากับ ๑ ก้าน
         ใบลาน ๕๐ ใบ เท่ากับ ๑ แหนบ
         ใบลาน ๒๐ แหนบ เท่ากับ ๑ ซอง

        ส่วนขนาดของใบลานนั้นจะมีชื่อเรียกแตกต่างกันไป เช่น ลานหนังสือ ลานหนึ่ง ลานสอง ลานสาม ลานสี่ ลานห้า ลานหก ลานจิ๋ว เป็นต้น ลานหนังสือ มีขนาดลานกว้างกว่าลานอื่นๆ โดยปกติจะมีขนาดกว้างประมาณ ๕-๘ เซนติเมตร ส่วนลานหนึ่ง
ลานสอง ถึงลานจิ๋วนั้น จะมีขนาดของหน้าลานกว้างมากน้อยลดหลั่นกันลงไปตามลำดับ
        เมื่อได้ใบลานที่ตากแห้งแล้วมาทาบกับไม้ประกับ หรือขนอบสำหรับแทงลานโดยเฉพาะ จากนั้นจึงใช้เหล็กแหลมเผาไฟเจาะรู ใบลาน ๒ รูที่ส่วนกลาง ระยะรูห่างกันประมาณ ๑๘–๒๐ เซนติเมตรแล้วตัดส่วนที่เกินออก นำใบลานมาทับไว้ในไม้ประกับจนหมดแล้วจึงเอาไม้ประกับแผ่นบนมาทับไว้ แล้วใช้ตัวหนีบไม้ประกับมาหนีบไว้ให้แน่นอีกทีหนึ่ง แล้วใช้มีดเจียนหัวท้ายและด้านข้างของใบลานให้เท่ากันแล้วจึงใช้เชือกรัดไม้ประกับให้แน่นแล้วนำไปเก็บไว้ในลักษณะเช่นนี้นานเป็นปี จนกว่าใบลานจะเรียบแบบถาวรจึงจะนำไปจารต่อไป

 
สมัย วรรณอุดร เรียบเรียง
เอกสารอ้างอิง

ก่องแก้ว วีระประจักษ์. การทำสมุดไทยและการเตรียมใบลาน. (กรุงเทพฯ : หอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร), 2530
สมหมาย เปรมจิตต์. “ขั้นตอนในการเตรียมใบลานเพื่อจารธรรม” ปัญญา10,56 (ส.ค.-ก.ย. 2546 37-40)

 
 
โครงการอนุรักษ์ใบลานในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม  อ.กันทรวิชัย จ.มหาสารคาม ๔๔๑๕๐ 
โทร. ๐๔๓-๗๕๔๓๒๑-๔๐ ต่อ ๒๐๑๘, ๒๐๒๑
เพื่อความสวยงามของจอภาพควรใช้ text size : medium ความละเอียดของจอภาพ ๘๐๐ x ๖๐๐ 
ส่งข้อแนะนำ หรือข้อคิดเห็น ได้ที่ :
Webmaster