บู๊ดซา (สะเดาะเคราะห์-ย้อท่าอุเทน)

          บุ๊ดซา คำว่า บู๊ดซา เป็นภาษาพูดของชาวย้อ ตรงกับคำว่า บูชา ในภาษาไทยกลาง หมายถึง การเคารพบุคคลหรือสิ่งที่นับถือด้วยเครื่องสักการะ มีดอกไม้ ธูป เทียน เป็นต้น ชาวย้อใช้คำว่า บู๊ดซาพูดในชีวิตประจำวัน ๒ กรณี ถ้าเป็นกรณีบูชาพระก็พูดว่า บู๊ดซาพระ แต่ถ้าเป็นกรณีบูชาเทวดาเพื่อสะเดาะเคราะห์ ก็จะพูดสั้น ๆ ว่า บู๊ดซา ชาวย้อก็เชื่อเรื่องเคราะห์เรื่องกรรมเหมือนกับชาวไทยเผ่าอื่นๆ แต่ความหมายของคำว่าเคราะห์ ตามความเข้าใจของชาวย้อนั้น หมายถึง สิ่งที่นำผลร้ายมาให้โดยไมได้คาดหมาย เช่น ประสบอุบัติเหตุ สมาชิกในครอบครัวถึงแก่กรรมอย่างกะทันหัน บ้านถูกไฟไหม้ หรือถูกโจรปล้น เป็นต้น ชาวบ้านที่ได้รับผลร้ายโดยไม่คาดหมายเช่นนี้ก็พูดกันว่ามีเคราะห์ ต้องทำพิธีบู๊ดซาเทวดาให้มารับเอาเคราะห์เข็ญไปเสีย จะได้เกิดความสบายใจไร้กังวล ในกรณีที่บางคนถูกหมอดูทายทักว่ากำลังมีเคราะห์หรือจะมีเคราะห์ ถ้าไม่รีบทำพิธีถอดถอนเสียแต่โดยเร็ว ก็จะได้รับผลร้ายมาสู่ตนนั้น คนเหล่านี้ก็ต้องทำพิธีบุ๊ดซาเทวดาให้มารับเอาเคราะห์เข็ญจากตนไปเช่นเดียวกัน

          ชาวย้อจะทำพิธีบุ๊ดซาตามคติในวันข้างแรม ถ้าจัดทำพิธีในวันเดือนดับ คือ แรม ๑๔ ค่ำ หรือ ๑๕ ค่ำก็ยิ่งดีเพราะถือเคล็ดว่าเคราะห์เข็ญเวรกรรมจะดับไปพร้อมวันเดือนดับ ถ้าไม่สามารถทำพิธีบุ๊ดซาในวันเดือนดับได้ หมอสูดหรือเจ้าพิธี (ผู้เชี่ยวชาญพิธีกรรม) จะเป็นผู้กำหนดวันเวลาที่เหมาะสมให้เอง พิธีบุ๊ดซาของชาวย้อมีขั้นตอน ดังนี้

          หามื้อหายาม คือการไปหาหมอสูดเพื่อหามื้อ (วัน)งามยาม (เวลา) ดี พร้อมกับเชิญหมอสูดไปทำพิธีบู๊ดซาให้หมอสูดจะเลือกมื้อที่เป็นธงชัย หรืออธิบดี ในปีนั้นเป็นวันทำพิธี โดยทำพิธีในวันข้างแรมตอนบ่าย ตามยาม (เวลา) ที่หมอสูดเห็นว่าดีแล้ว


โทงบุ๊ดซา

          ทำโทงบุ๊ดซา ญาติพี่น้องในครอบครัวของผู้ที่จะบุ๊ดซาจะช่วยกันทำเครื่องบุ๊ดซา ได้แก่ โทง (กระทง) ทำด้วยกาบกล้วย ดอกไม้ ธูป เทียน และเครื่องสังเวยเทวดา ผู้ที่จะทำโทงต้องเป็นผู้ชายอาวุโสในครัวเรือน หรือในหมู่บ้านที่ได้รับการเรียนรู้เรื่องนี้เป็นอย่างดีแล้ว เทียนที่จะใช้ในพิธีต้องเป็นเทียนที่สี (คลึงด้วยฝ่ามือ) ให้เป็นเล่มจากผึ้งแท้ (ไม่ใช้เทียนไข) ผู้ที่จะสีเทียนต้องเป็นหญิงผุ้อาวุโสในครัวเรือนหรือในหมู่บ้านเดียวกัน ส่วนดอกไม้และครื่องสังเวยเทวดานั้นญาติพี่น้องคนอื่น ๆ ในครอบครัวก็จะช่วยกันหาได้

          โทงบุ๊ดซา ทำด้วยกาบกล้วยน้ำว้า หรือกล้วยตานี ทำเป็นรูปกระบะสี่เหลี่ยมจัตุรัส กว้างยาวด้านละ ๑ ศอก ใช้กาบกล้วยแบ่งข้างในโทงออกเป็น ๙ ห้องเท่า ๆ กัน แล้วประดับด้วย เสดตะสั๊ด (เศวตฉัตร) ทุงซ่อ ทุงไซย และทำหลักไม้ไผ่สูง ๑ ศอก จำนวน ๙ หลัก แต่ละหลักบั๊ก (บากให้เป็นร่อง) ๙ บั๊ก ห้อยฝ้ายแดง ๒ หลัก ฝ้ายดำ ๒ หลัก ฝ้ายเหลือง ๒ หลัก ฝ้ายขาว ๒ หลัก และฝ้ายหมากไม (ฝ้ายสีแดงและดำฟั่นเข้าด้วยกัน) อีก ๑ หลัก แล้วนำหลักไม้เหล่านี้มาปักในโทง นอกจากเครื่องประดับเหล่านี้แล้ว ก็ต้องทำรูปแร้ง กา หมู หมา หมี และรูปคนผู้ชาย ๑ รูปใส่ไว้ในโทงและเตรียมด้ายสายสิญจน์ไว้ด้วย

          สีเทียนบุ๊ดซา เป็นเทียนที่ทำขึ้นสำหรับผู้ที่จะทำพิธีบุ๊ดซาโดยเฉพาะ ประกอบด้วยเทียนเวียนหัว (ความยาวเท่ากับเส้นรอบวงรอบศรีษะ) ๑ เล่ม เทียนค่าคีง (ความยาวจากต้นคอถึงสะดือ) ๑ เล่ม เทียนค่าคืบ (ความยาว ๑ คืบ) ๕ คู่ เทียนค่าใจมือ (ความยาวจากปลายนิ้วกลางถึงในกลางฝ่ามือ) ๑ เล่ม

          จัดเครื่องบุ๊ดซา เครื่องบุ๊ดซาประกอบด้วยอาหารคาวหวานใส่กะโจ้ (กระทงใบตอง) ใบหมากสีดา (ใบฝรั่ง) แล้วนำลงใส่โทง ๙ ห้อง อาหารหวานคาว ได้แก่ เมี่ยงเท่าอายุหมากเท่าอายุ ข้าวดำ ข้าวแดง แกงส้ม แกงหวาน เข้าต้ม (ข้าวต้ม) เข้าหนม (ขนม) ชิ้นแห้ง (เนื้อแห้ง) ปลาตาย (ปลาแห้งหรือปลาที่สุกแล้ว) เข้าตอก (ข้าวตอก) ดอกไม้ กล้วย อ้อย พ้าวหาบ (มะพร้าวลูกเล็ก ๆ เสียบปลายไม้ยาวประมาณ ๑ ฝ่ามือ ข้างละ ๑ ลูก) ตานหาม (ลูกตามเล็กๆ ๑ ลูก เสียบด้วยไม้ยาวประมาณ ๑ ฝ่ามือ ให้ปลายทะลุทั้ง ๒ ข้าง) ข้าวเปลือก ข้าวสาร

          ตั้งขันน้ำส้มป่อย นำน้ำที่ใช้ดื่มใส่ลงในขันขนาดย่อม ๆ แล้วใส่ชิ้นฝักส้มป่อยที่ปิ้งไฟจนเกรียมแล้ว ๗ ชิ้นลงไปในน้ำ เพื่อให้หมอสูดใช้ทำพิธีบุ๊ดซา

          ตั้งขันคายบุ๊ดซา คือตั้งขันบูชาครูที่จะมาทำพิธีบุ๊ดซาขันคายประกอบด้วยดอกไม้ขาว ธูป เทียนค่าคืบ (ยาว ๑ คืบ) ของผู้จะบู๊ดซา อย่างละ ๕ คู่ จึงเรียกว่าขัน ๕ และใส่เงินคาย (เงินบูชาครู) ตามศรัทธา (สมัยโบราณท่านใส่คาย ๓ สตางค์ ปัจจุบันใส่คายเพิ่มขึ้นตามค่าของเงิน)


พิธีบุ๊ดซา

          ทำพิธีบุ๊ดซา ญาติพี่น้องจะช่วยกันนำโทงที่ตกแต่งและใส่เครื่องบุ๊ดซาเรียบร้อยแล้ว พร้อมด้วยขันน้ำส้มป่อย ขันคายและด้ายสายสิญจน์ ๑ ม้วน เข้าไปจัดวางไว้ที่หน้าห้อง (ห้องบูชาพระประจำบ้าน ใช้จัดพิธีกรรมต่าง ๆ) เพื่อรอหมอสูดมาทำพิธีต่อไป

          เมื่อหมอสูดมาถึงแล้ว จะจัดให้ผู้ที่จะบุ๊ดซานั่งอยู่ข้างหน้าโทงและหันหน้าไปทางทิศตะวันตก ส่วนหมอสูดจะนั่งอยู่ตรงกันข้ามหรือนั่งอยู่คนละทิศกับผู้ที่จะบุ๊ดซาก็ได้ พิธีเริ่มด้วยผู้ที่จะบู๊ดซาเคน (ถวาย) ขันคายและขันน้ำสัมป่อยให้แก่หมอสูด หมอสูดจะนำด้ายสายสิญจน์มาผูกและเวียนอ้อมซ้ายรอบโทง ๓ รอบ แล้วส่งส่วนที่เหลือให้แก่ผู้จะบุ๊ดซาถือไว้ ต่อจากนั้นหมอสูดจะนำเทียนเวียนหัว เทียนค่าคีง และเทียนใจมือมารวมบิดเป็นเกลียวให้เป็นเล่มเดียวกัน แล้วจุดเทียนติดบนราวข้างโทงตรงด้านหน้าของผู้จะบุ๊ดซา แล้วจุดธูป ๔ ดอก ปักไว้ที่มุมโทง มุมละ 1 ดอก หมอสูดสั่งให้ผู้จะบุ๊ดซานั่งพับเพียบพนมมือด้ายสายสิญจน์เพื่อฟังหมอสูดสวดคำบู๊ดซา ส่วนญาติพี่น้องจะถอยออกมานั่งนอกเขตหน้าห้องเมื่อทุกฝ่ายพร้อมแล้ว หมอสูดก็จะสูดคำบู๊ดซาต่อไป


ผู้เสียเคราะห์กับหมอสูด

                   คำสูดบุ๊ดซา (เขียนตามเสียงพูด)
          
นะโม ตัสสะ ภะคะวะโต อะระหะโต สัมมา สัมพุทธัสสะ (กล่าว ๓ จบ)
           พุทธัง ซีวิดตัง ยาวะ นิบพานัง สะละนัง คัดสามิ
             ธัมมัง ซีวิดตัง ยาวะ นิบพานัง สะละนัง คัดสามิ
             สังฆัง ซีวิดตัง ยาวะ นิบพานัง สะละนัง คัดสามิ
           ทุติ ยัมปิ (กล่าวเหมืออนครั้งแรก)
           ตะติยัมปิ (กล่าวเหมือนครั้งแรก)
           สุณันตุ๊ โภนโต ดูลา เทวะดาเจ้าทั้งหลาย ฝูงฮักสา พูมมิสะถาน วัดวา สาดสะหนา พูผา ป่าไม้ บ้านเมียง เหย้าเฮียนบ่อนนี้ จงสะเด็ดลงมาเอี้ยมยอผ่อคอยยังฝูงข้าทั้งหลายคอบว่าเจ้าเหย้าเจ้าเฮียน เจ้าเสี้ยเจ้าผ้า เจ้าซาตาทั้งหลายฝูงนี้มีอุ๊บปั๊ดทะวะอันตาย พายเนอแลภายนอก ต้องไข้ได้พะยาดเจ็บปวดนักหนา ฝูงข้าทังหลายหมายมีคำผาดถะหนา เห้อหายอุ๊บปั๊ดทะวะอันตายทั้งมวน จึ่งพร้อมกันแต่งเคี่ยงกิ๊ยาบุ๊ดซาเคาะอันนี้ ถวยแก่เทพพะดามะหากะสั๊ดเจ้าทั้งหลาย

          ดูลา เทวะดาเจ้าตนนึ่งอยู่เขาสุเมลุลาด จงสะเด็ดมาเอี่ยงสักกาละบุ๊ดซาเคาะอันนี้ ท่อวันเทอน

          ดูลา เทวะดาเจ้าตนนึ่งอยู่เต้อน้ำสะมุด ก่าเห้อสะเด๊ดขึ้นมาเอาเคี่ยงสักกาละบุ๊ดซาอันนี้
ท่อวันเทอน

          ดูลา เทวะดาเจ้าตนนึ่งอยู่เมียงอินทะปั๊ดถะนะคอน จงสะเด็ดมาเอาเคี่ยงสักกาละบุ๊ดซาเคาะอันนี้ ท่อวันเทอน

          ดูลา เทวะดาเจ้าตนนึ่งอยู่เมียงลังกา จงสะเด็ดมาเอาเคี่ยงสักกาละบุ๊ดซาเคาะอันนี้ ท่อวันเทอน

          ดูลา เทวะดาเจ้าตนนึ่งอยู่ก้ำบัวละพา ซักเข็นมาเห้อเป็นเหดแก่เจ้าเหย้าเจ้าเฮียนทังหลายฝูงนี้ จงสะเด็ดมาเอาเคี่ยงสักกาละบุ๊ดซาเคาะอันนี้ ท่อวันเทอน วินาเสติ๊ ก่าขอเห้อหายอุ๊บปั๊ดทะวะอันตายแก่ฝูงข้าทั้งหลาย ท่อวันเทอน

          ดูลาเทวะดาเจ้าตนนึ่งอ่ำก้ำอาคะเน ซักเข็นมาเห้อเป็นเหด แก่เจ้าเหย้าเจ้าเฮียนทังหลายฝูงนี้ จงสะเด็ดมาเอาเคี่ยงสักกาละบุ๊ดซาเคาะอันนี้ ท่อวันเทอน วินาเสติ๊ ก่าขอเห้อหายอุ๊บปั๊ดทะวะอันตายแก่ฝูงข้าทั้งหลาย ท่อวันเทอน

          ดูลา เทวะดาเจ้าตนนึ่งอยู่ก้ำทักสิน ซักเข็นมาเห้อเป็นเหดแก่เจ้าเหย้าเจ้าเฮียนทังหลายฝูงนี้ จงสะเด็ดมาเอาเคี่ยง สักกาละบุ๊ดซาเคาะอันนี้ ท่อวันเทอน วินาเสติ๊ ก่าขอเห้อหายอุ๊บปั๊ดทะวะอันตายแก่ฝูงข้าทังหลาย ท่อวันเทอน

          ดูลา เทวะดาเจ้าตนนึ่งอยู่ก้ำหอละดี ซักเข็นมาเห้อเป็นเหดแก่เจ้าเหย้าเจ้าเฮียนทังหลายฝูงนี้ จงสะเด๊ดมาเอาเคี่ยงสักกาละบุ๊ดซาเคาะอันนี้ ท่อวันเทอน วินาเสติ๊ ก่าขอเห้อหาย อุ๊บปั๊ดทะวะอันตายแก่ฝูงข้าทั้งหลาย ท่อวันเทอน

          ดูลา เทวะดาเจ้าตนนึ่งอยู่ก้ำปั๊ดจิม ซักเข็นมาเห้อเป็นเหดแก่เจ้าเหย้าเจ้าเฮียนทังหลายฝูงนี้ จงสะเด็ดมาเอาเคี่ยงสากาละบุ๊ดซาเคาะอันนี้ ท่อวันเทอน วินาเสติ๊ ก่าขอเห้อหาย อุ๊บปั๊ดทะวะอันตายแก่ฝูงข้าทั้งหลาย ท่อวันเทอน

          ดูลา เทวะดาเจ้าตนนึ่งอยู่ก้ำพายับ ซักเข็นมาเห้อเป็นเหดแก่เจ้าเหย้าเจ้าเฮียนทังหลายฝูงนี้ จงสะเต๊ดมาเอาเคี่ยงสักกาละบุ๊ดซาเคาะอันนี้ ท่อวันเทอน วินาเสติ๊ ก่าของเห้อหาย อุ๊บปั๊ดทะวะอันตายแก่เจ้าผ้าเจ้าซาตาเจ้าโทงเจ้าเทียนทังหลายฝูงนี้ ท่อวันเทอน

          ดูลา เทวะดาเจ้าตนนึ่งอยู่ก้ำอุ๊ดดอน ซักเข็นมาเห้อเป็นเหดแก่เจ้าเเหย้าเจ้าเฮียนทังหลายฝูงนี้ จงสะเด๊ดมาเอาเคี่ยงสักกาละบุ๊ดซาเคาะอันนี้ ท่อวันเทอน วินาเสติ๊ ก่าขอเห้อหายอุ๊บปั๊ดทะวะอันตายแก่เจ้าผ้าเจ้าซาตาเจ้าโทงเจ้าเทียนทังหลายฝูงนี้ ท่อวันเทอน

          ดูลา เทวะดาเจ้าตนหนึ่งอยู่ก้ำอีสาน ซักเข็นมาเห้อเป็นเหดแก่เจ้าเหย้าเจ้าเฮียนทังหลายฝูงนี้ จงสะเด็ดมาเอาเคี่ยงสักกาละบุ๊ดซาเคาะอันนี้ ท่อวันเทอน วินาเสติ๊ ก่าขอเห้อหายอุ๊บปั๊ดทะวะอันตายแก่เจ้าผ้าเจ้าซาตาเจ้าโทงเจ้าเทียนทังหลายฝูงนี้ ท่อวันเทอน

          ฝูงขัาทังหลายพ้อมกันขนขวายหานำมายังเคี่ยงกิ๊ยาบูซาเคาะอันนี้ ถวยแก่เทบพะดาเจ้าทังหลาย มีต้นว่า เข้าดำ เข้าแดง แกงส้ม แกงหวาน เข้าขาว ทุงซ่อ ทุงไชย ทุงดำ ทุงแดง ทุงเหลียง ทุงขาว เสดตะสัด พัด จำมอน ฮูบแฮ้ง ฮูปกา ฮูบหมู ฮูบหมา ฮูบหมี มีซู่เหยี่ยง เคี่ยงกินมีซู่แนว คือว่า ถ้วยอ้อย หมาก พู เหล้า ยา ปาปิ้ง ปาจี่ เข้าเปียก เข้าสาน ซู่แนวบ่ไฮ้ ไว้ถวยแก่แทบพะดาเจ้าทังหลาย จงมาฮับเอาเคาะอันนี้จาก (เอ่ยชื่อผู้บุ๊ดซา) เอาเคาะนี้หนีไปเมียงบน ขนเคาะนี้หนีไปเมียงฟ้า ตั้งแต่นี้เมียหน้า เคาะอย่าเห้อเห็น เข็นอย่าเห้อฮู้ สิบปีอย่าได้มาเต้า เก้าปีอย่าได้มาพาน อมสิดทิมะหาสิดทิสะหวาหม [หมอสูดผิวน้ำ (พ่นน้ำ) ส้มป่อยลงในโทง แล้วสูดต่อไป] เคาะต่อตนซนต่อเนี้ย ไข้เอี้ยเนอคีงก่าเห้อ หายไปสามื้อนี้วันนี้ พั่นมักถ้อยเส่อคำตายก่าเห้อหายไปสามื้อนี้วันนี้ตานายเอาไปเป็นข้าก่าเห้อหายไปสามื้อนี้วันนี้ เคาะงัวควาย ตายสาจากเจ้าก่าเห้อ หายไปสามื้อนี้วันนี้ เคาะอึ๊ดเข้ายากไฮ้บ่มีก่าเห้อหายไปสามื้อนี้วันนี้ เคาะทางหน้าพั่นอ้อมฟันก่าเห้อหายไปสามื้อนี้วันนี้ เคาะทางหลังพั่นหลอนฆ่าก่าเห้อหายไปสามื้อนี้วันนี้ ขวนมือไปอยู่น้ำเป็นปา ขวนขาไปอยู่นาดอมเข้าก่าเห้อหายไปสามื้อนี้วันนี้ ขวนหัวไปเข้าถ้ำเป็นงู ขวนคีงไปอยู่ฮูเป็นเงียก ก่าเห้อหายไปสามื้อนี้วันนี้ ขวนเจ้าไปเลียกบ่อนบ้านเมียงบน ขวนเจ้าไปคั่วเมียงคนผีป่าแฮ่ว ก่าเห้อหายไปสามื้อนี้วันนี้ ขวัญเจ้าไปเที่ยวแอ่วหลิ้นนำแถน ก่าเห้อหายไปสามื้อนี้วันนี้ เฮียนเจ้านะล่มเป็นวังนะพังเป็นหนอง ก่าเห้อหายไปสามื้อนี้วันนี้ สายเข็นตกมากางฮ่อง สายฟ้าล่องมากางนาก่าเห้อหายไปสามื้อนี้วันนี้ สุณันตุ๊ โภนโต ดูลา เทวะดาเจ้าทังหลาย ขอเห้อหายอุ๊บปั๊ดทะวะอันตายพายเนอแลพายนอกอย่าเห้อต้องไข้ได้พะยาดเจ็บปวดยิ่งนักหนาแก่...(เอ่ยชื่อผู้บุ๊ดซา)ท่อวันเทอน

          จั๊ดตาโล ธัมมา วัดทันติ๊ อายุ วันโน สุขัง พะลัง ขอป๊ะติ๊พานถ้วนห้า อะโลคะยาถ้วนหก อะทิบปะไตถ้วนเจ็ดจงสะเด็ดลงมาจำเรินเนอขันทะสันดานแห่ง...(เอ่ยชื่อผู้บุ๊ดซา) ซู่มื้อ ซู่ยาม ซู่เดียน ซู่ปี ตราบต่อเถ้าเข้าสู่นีละพานก่อข้าเทอน (ผู้บุ๊ดซายกมือกล่าว สาธุ) (จบคำสูด)

          หมอสูดใช้พร้าหรือดาบตัดด้ายสายสิญจน์ให้ขาดจากโทง (กระทง) แล้วให้คนในบ้าน (ปกติจะเป็นผู้ชาย) ยกโทงไปลอยที่แม่น้ำโขง ถ้าบ้านใดอยู่ไกลแม่น้ำโขงก็ให้นำโทงไปทิ้งที่ชายทุ่ง หรือชายป่าด้านตะวันตกของหมู่บ้านนั้น แล้วเดินกลับมาบ้านโดยไม่ต้องหันหลัง เมื่อกลับมาถึงบ้านแล้ว หมอสูดก็จะใช้ด้ายสายสิญจน์ผูกแขนให้แก่ผู้บุ๊ดซา พร้อมอำนวยอวยพรให้ตามประเพณี เป็นอันเสร็จพิธีบุ๊ดซาของชาวย้อ

ที่มา : หนังสือสารานุกรมวัฒนธรรม ภาคอีสาน เล่ม ๗

 
 
โครงการอนุรักษ์ใบลานในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม  อ.กันทรวิชัย จ.มหาสารคาม ๔๔๑๕๐ 
โทร. ๐๔๓-๗๕๔๓๒๑-๔๐ ต่อ ๒๐๑๘, ๒๐๒๑
เพื่อความสวยงามของจอภาพควรใช้ text size : medium ความละเอียดของจอภาพ ๘๐๐ x ๖๐๐ 
ส่งข้อแนะนำ หรือข้อคิดเห็น ได้ที่ :
Webmaster