การอนุรักษ์ใบลาน

          การอนุรักษ์ (Conservation) จะมีความหมายรวม 2 ประการ คือการป้องกัน (Prevention) และการปฏิบัติการอนุรักษ์ (Conservation Treatment) มีคำอธิบายดังนี้

          1. การป้องกัน (Prevention) เป็นวิธีการป้องกันการชำรุดเสื่อมสภาพที่จะเกิดขึ้นกับ
คัมภีร์ใบลาน การที่จะป้องกันมิให้เกิดความชำรุดเสื่อมสภาพขึ้นกับคัมภีร์ใบลานจำเป็นที่จะต้องมีความเข้าใจถึงสาเหตุที่ก่อให้เกิดปัญหาดังกล่าว มีความไวต่อสภาพแวดล้อมอย่างไร เช่น ความร้อน แสงสว่าง ความชื้น มากน้อยเพียงใด หรือแมลงใดชอบกัดกินเป็นอาหาร และเมื่อเกิดขึ้นแล้วผลออกมาให้เห็นอย่างไร เรื่องเหล่านี้ผู้ปฏิบัติงานต้องรู้ และเข้าใจเพื่อจะได้รู้วิธีที่จะป้องกันและหลีกเลี่ยงปัญหาต่างๆ ที่อาจเกิดขึ้น ซึ่งเป็นวิธีที่ดีที่สุดที่จะป้องกันและอนุรักษ์มรดกทางวัฒนธรรมของชาติให้คงอยู่ได้ตลอจไป ดีกว่าที่จะปล่อยให้เกิดปัญหาแล้วมาแก้ทีหลัง ซึ่งวิธีการนี้เจ้าหน้าที่ปฏิบัติงานจะต้องเข้าใจในสาเหตุและปัญหาต่างๆ ที่เกิดขึ้นในทางที่จะทำให้เกิดการชำรุดกับคัมภีร์ใบลานเหล่านั้น เพื่อจะได้หาทางป้องกันและหลีกเลี่ยงมิให้เกิดขึ้น เมื่อปัญหาเกิดขึ้นต้องรีบทำการปฏิบัติการอนุรักษ์ต่อไป

        2.การปฏิบัติการอนุรักษ์ (Conservation Treatment) เป็นวิธีการที่นำมาเพื่อแก้ไขปัญหาต่างๆ ที่เกิดขึ้นบนคัมภีร์ใบลาน โดยการกำจัดปัญหาต่างๆ ที่เกิดขึ้นออกไปให้หมด แล้วทำให้กลับคืนสู่สภาพเดิมทั้งความแข็งแรง รูปแบบ และเนื้อคัมภีร์ใบลานจะต้องไม่เกิดการเปลี่ยนแปลงใดๆเมื่อได้เลือกวิธีการเหล่านั้นแล้ว ซึ่งวิธีการเหล่านี้เป็นหน้าที่ของนักอนุรักษ์ที่ได้รับการฝึกอบรมมาแล้วเป็นอย่างดีที่จะดำเนินการ

สาเหตุแห่งการเสื่อมสภาพคัมภีร์ใบลาน

         1. สิ่งแวดล้อม
                    - อากาศที่แห้งเกินไปทำให้หนังสือแห้งกรอบ เปราะ กระด้าง ขาดความยืดหยุ่น และขาดความแข็งแรง
                    - ความชื้นและน้ำ เป็นสาเหตุสำคัญในการเสื่อมสภาพของคัมภีร์ใบลาน อาจทำปฏิกิริยาโดยตรงกับคัมภีร์ใบลาน หรือช่วยให้ปฏิกิริยาระหว่างคัมภีร์ใบลานกับสิ่งแวดล้อมอื่นๆ
                    - แสงสว่าง ทั้งแสงจากธรรมชาติและแสงสว่างจากไฟฟ้า ทำให้เอกสารชำรุดเสียหายได้เช่นเดียวกัน แต่แสงแดดอาจรุนแรงมากกว่า ทำให้คัมภีร์ใบลานเปราะ หักง่าย

          2. เชื้อจุลินทรีย์และรา เกิดจากอากาศมีความชื้น ราจะเจริญเติบโตที่ที่มีความชื้นสูง ความเสียหายที่เกิดจากเชื้อราจะปรากฎรอยผุกร่อน และมีสีต่างๆ ทิ้งไว้ทำให้คัมภีร์ใบลานขาดความแข็งแรง เปื่อยยุ่ย ฉีกขาดง่าย

          3. แมลง แมลงที่เป็นศัตรูทำลายผิวใบลานมีหลายชนิด เช่น แมลงสาบ ปลวก รวมทั้งหนูด้วย ซึ่งทำความเสียหายในลักษณะเป็นรอยเว้าแหว่ง ฉีกขาด ใบลานทะลุ รูพรุน เป็นรอยเปื้อนและครบทางเดินปลวก

          4. มนุษย์ เป็นปัจจัยสำคัญที่สำคัญที่สุดที่ทำให้เกิดการชำรุดเสื่อมสภาพ ทั้งโดยตั้งใจและไม่ตั้งใจ เช่นเกิดจากความไม่ระมัดระวังในการใช้คัมภีร์ ละเลยไม่ดูแลรักษา ไม่ระมัดระวังในการหยิบยก จับ ถือ เคลื่อนย้าย เมื่อเกิดชำรุดทำการซ่อมที่ไม่ถูกต้อง เช่นใช้เทปกาวซ่อมคัมภีร์ใบลานที่ฉีกขาด ซึ่งนานไปเทปกาวนั้นจะทำให้เกิดรอยเปื้อนและทิ้งคราบกาวบนกระดาษ แล้วขจัดออกได้ยาก และการลอกเทปกาวออกทำให้เกิดการชำรุดเสียหายมากขึ้น

หลักสำคัญในการซ่อมแซมและบูรณะ

          1. ควรศึกษาค้นคว้าหาวิธีที่เหมาะสมที่สุด เพื่อนำมาใช้ให้ถูกต้องกับสภาพเอกสารนั้น
          2. ต้องคงรูปลักษณ์เดิมของเอกสารไว้ให้มากที่สุด
          3. วัสดุที่ใช้ในการซ่อมต้องมีความแข็งแรง คงทน และไม่เป็นอันตรายต่อเอกสาร
          4. ไม่ต้องต่อเติมอักษรหรือสีสันอื่นใดลงในเอกสารที่ซ่อมบูรณะ
          5. กระบวนการที่ใช้ในการซ่อมบูรณะ สามารถนำกลับมาซ่อมใหม่ได้
          6. กระบวนการที่ใช้ต้องมีคุณภาพดีที่สุด แต่เสียค่าใช้จ่ายน้อยที่สุด
          7. ซ่อมให้น้อยที่สุดเพื่อป้องกันมิให้การซ่อมไปทำลายเอกสารมากขึ้น

วิธีการอนุรักษ์ใบลานเบื้องต้น
การทำความสะอาด
          1. เตรียมอุปกรณ์ในการทำความสะอาด


 
1. แอลกอฮอล์ 95 เปอร์เซ็นต์ ผสมน้ำ 1 ต่อ 1 ส่วน (ถ้าไม่มีใช้ ประมาณ 70 เปอร์เซ็นต์ ก็ได้)
2. สำลีก้อน
3. ผ้าปิดจมูก
4. ถุงมือยาง
5.โต๊ะในการปฏิบัติงาน ใช้โต๊ะกระจก

          2. นำใบลานที่ต้องการทำความสะอาด มัดสายสะหนองให้แน่น หรือในกรณีที่สายสะหนองเก่าหรือขาด ให้เปลี่ยนสายสะหนองก่อน เพื่อไม่ให้ใบลานแตกกระจัดกระจาย ระหว่างทำความสะอาด
 
 
 
 
 
          3. เช็ดใบลานทีละใบ ด้านหน้า จากซ้ายไปขวา โดยเช็ดไปทางเดียว โดยไม่เช็ดกลับไปกลับมา เพราะจะทำให้ใบลานเดาะหัก
 
 
 
 
 
          4. เมื่อเช็ดใบลานครบทุกใบแล้ว นำใบลานไปผึ่งลมให้แห้ง (ห้ามนำไปตากแดด)
 
 
 
 
 
        5. เปลี่ยนสายสะหนองใหม่ แล้วนำไปจัดหมวดหมู่ ห่อผ้าต่อไป
 
 
 
 

*** กรณีใบลานขาดออกจากกัน เปราะ กรอบ ต้องทำการปฏิบัติการอนุรักษ์ โดย วิธีการ ลงน้ำมัน เคลือบกระดาษสา และเชื่อมต่อ
ซ่อมเสริมใบลาน แล้วแต่ความเสียหายของใบลาน ต่อไป

ข้อควรปฏิบัติในการดูแลรักษาคัมภีร์ใบลาน

        ดังที่ได้กล่าวมาแล้ว การดูแลรักษา และการป้องกันคัมภีร์ใบลาน เพื่อมิให้เกิดการชำรุด เสื่อมสภาพนั้นเป็นสิ่งจำเป็นมาก ดังคำกล่าวที่ว่า “ป้องกันดีกว่าแก้” ซึ่งการป้องกันได้ก็ขึ้นอยู่ที่การดูแลรักษา และเก็บให้ถูกวิธีและเหมาะสม และเจ้าหน้าที่ที่ปฏิบัติงานที่เกี่ยวข้องกับคัมภีร์ใบลานสามารถปฏิบัติได้โดยไม่ยุ่งยากเพียงแต่เข้าใจในเรื่องคุณสมบัติของคัมภีร์ใบลานรวมทั้งสาเหตุที่ก่อให้เกิดปัญหาในรูปแบบต่างๆก็จะสามารถหาทางป้องกันและดูแลรักษาได้โดยไม่เกิดปัญหาดังกล่าวได้

หลักในการปฏิบัติมีดังต่อไปนี้

        1. ระมัดระวังอย่าให้คัมภีร์ใบลานถูกแสงมากเกินไป โดยเฉพาะจากแสงแดดเพราะแสงจะมีพลังงานที่ทำให้เกิดปฏิกิริยาการสังเคราะห์ทางเคมีขึ้น ผลที่เกิดขึ้น ทำให้คัมภีร์ใบลานกรอบ เดาะง่าย
        2. การเก็บรักษาคัมภีร์ใบลานต้องเก็บในบรรยกาศที่มีสภาวะอากาศคงที่คือไม่มีการเปลี่ยนแปลงอุณหภูมิความชื้นมาก สภาพเช่นนี้ต้องใช้เครื่องปรับอากาศ
        3. อย่าเก็บคัมภีร์ใบลานไว้ในที่มีอากาศชื้น โดยเฉพาะในที่ที่ซึ่งมีความชื้นสัมพัทธ์สูงกว่า 75 % RH เพราะจะทำให้เกิดเชื้อราได้ดี เกิดผลเสียหายกับคัมภีร์ใบลาน ดังนั้นจึงต้องควบคุมความชื้น โดยติดตั้งเครื่องมือควบคุมความชื้นให้อยู่ระหว่าง RH 50-60 %
        4.ในกรณีที่ไม่มีเครื่องปรับอากาศ และห้องอับชื้น ควรหาทางให้อากาศมีการถ่ายเทได้ดี จะสามารถลดความชื้นได้ แต่ในกรณีนี้ต้องระมัดระวังเรื่องฝุ่นละออง ซึ่งต้องทำความสะอาดสม่ำเสมอ
        5. หมั่นรักษาความสะอาด ให้ปราศจากฝุ่น เพราะนอกจากจะสกปรกแล้วอาจมีไข่แมลงติดมาด้วยและสามารถจะเกิดเป็นตัวได้ เกิดปัญหาแมลงตามมา
        6. อย่าใช้เทปกาวซ่อมคัมภีร์ใบลาน ควรรีบเอาออกโดยทำให้ชุ่มและเช็ดด้วยแอลกอฮอล์ พอกาวอ่อนตัวก็ลอกกาวออก และเช็ดทำความสะอาดต่อไป
        7. คัมภีร์ใบลานก่อนนำเข้ามาเก็บรักษาจะต้องผ่านการทำความสะอาดก่อน และขจัดปัญหาต่างๆให้หมดก่อน
        8. การรักษาสภาพอุณหภูมิ ความชื้น ในห้องเก็บคัมภีร์ใบลาน ให้อยู่ในสภาพคงที่ โดยมีอุณหภูมิระหว่าง 22-18 องศาเซลเซียล และความชื้นสัมพัทธ์ ประมาณ 50-60 % อากาศบริสุทธิ์และปราศจากฝุ่นละออง
        9. การป้องกันการชำรุดของคัมภีร์ใบลานอีกวิธีหนึ่งคือ การถ่ายไมโครฟิล์ม เพื่อรักษาต้นฉบับไว้ และให้บริการไมโครฟิล์มแก่ผู้ค้นคว้า
        10. หมั่นตรวจดูอย่างสม่ำเสมอ โดยเฉพาะในคลังเอกสาร หากพบว่ามีปัญหาเกิดขึ้นไม่ว่าแมลง หรือเชื้อรา จะสามารถแก้ปัญหาได้ทัน
        11. มีระบบป้องกันอัคคีภัย
        12. มีแผนปฏิบัติการเมื่อเกิดภัยพิบัติต่างๆ เช่น น้ำท่วม เกิดอัคคีภัย เป็นต้น

        

เรียบเรียง นายอธิราชย์ นันขันตี ,นายสัญญา วุฒิสาร
 
 
โครงการอนุรักษ์ใบลานในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม  อ.กันทรวิชัย จ.มหาสารคาม ๔๔๑๕๐ 
โทร. ๐๔๓-๗๕๔๓๒๑-๔๐ ต่อ ๒๐๑๘, ๒๐๒๑
เพื่อความสวยงามของจอภาพควรใช้ text size : medium ความละเอียดของจอภาพ ๘๐๐ x ๖๐๐ 
ส่งข้อแนะนำ หรือข้อคิดเห็น ได้ที่ :
Webmaster